CỦ CẢI, NHÂN SÂM VÀ BI KỊCH CỦA NHỮNG CHIẾC MẶT NẠ ĐẠO ĐỨC

Trong khu rừng rậm rạp của nhân sinh, nơi vàng thau lẫn lộn và chân giả khó phân, có một tấn bi kịch vừa nực cười vừa chua xót đang diễn ra mỗi ngày: tấn bi kịch của những củ cải trắng tự huyễn hoặc mình là nhân sâm ngàn năm. Câu chuyện ngụ ngôn tưởng chừng như đơn giản ấy lại đang phơi bày một vết thương sâu hoắm của thời đại, đó là sự khủng hoảng của lòng chân thật và sự lạm phát của những lời giảng dạy đạo đức sáo rỗng. Chúng ta đang sống trong một thế giới mà vẻ bề ngoài được tô vẽ quá kỹ lưỡng, đến mức cái vỏ bọc hào nhoáng đã nuốt chửng lấy cái cốt lõi bên trong, và con người ta mải mê chạy theo việc xây dựng hình tượng đến nỗi quên mất việc tu dưỡng tâm hồn, để rồi từ đó, những kẻ "thân là củ cải" lại dõng dạc đứng lên bục cao để dạy đời về phẩm hạnh của "nhân sâm".

Hãy bắt đầu từ sự ngộ nhận đau đớn nhất: Củ cải và Nhân sâm. Về hình dáng, khi còn lấm lem bùn đất, hoặc khi đã được rửa sạch lớp vỏ trắng ngà, củ cải và nhân sâm có thể mang vài nét hao hao. Nhưng bản chất của chúng thì khác biệt một trời một vực. Củ cải lớn nhanh, chỉ cần vài tháng là thu hoạch, phổng phao, mọng nước nhưng ruột xốp và nhạt, giá trị nằm ở chỗ làm thức ăn bình dân, dễ kiếm, dễ mua và cũng dễ hư hỏng nếu không bảo quản. Ngược lại, nhân sâm là tinh hoa của đất trời, phải trải qua hàng chục, thậm chí hàng trăm năm hút gió sương, chịu đựng cái lạnh thấu xương của núi cao, chắt chiu từng giọt nhựa sống để kết tinh thành dược liệu cứu người. Giá trị của nhân sâm không nằm ở độ to xác hay vẻ ngoài bóng bẩy, mà nằm ở "khí chất" và dược tính được tôi luyện qua thời gian khổ hạnh. Bi kịch bắt đầu khi củ cải nhìn vào gương, thấy mình cũng có rễ, cũng có thân trắng, và trong cơn say của sự ảo tưởng, nó tự khoác lên mình chiếc áo của sự cao quý. Nó quên mất rằng, sự mọng nước của nó chỉ là nước lã, còn nhựa sống của sâm là máu của đất. Khi củ cải cố tình diễn vai nhân sâm, nó không chỉ lừa dối người mua, mà còn đang tự giết chết chính mình, bởi lẽ khi bị đem ra "thử lửa" hay ngâm rượu, củ cải sẽ nhanh chóng thối rữa và làm hỏng cả bình rượu quý, trong khi nhân sâm càng ngâm càng toả hương.

Sự ẩn dụ này đưa chúng ta đối diện với thực trạng nhức nhối: Những con người sống thiếu cái "Tâm" nhưng lại thừa lời nói sáo rỗng. "Tâm" ở đây không chỉ là lương tâm, mà là gốc rễ, là sự tu dưỡng nội tại, là sự thống nhất giữa suy nghĩ, lời nói và hành động. Một người sống không có tâm là một người mà bên trong rỗng tuếch, khô cằn lòng trắc ẩn, đầy rẫy toan tính vụ lợi và sự ích kỷ, nhưng bên ngoài lại che đậy bằng những hành vi hào hiệp giả tạo. Nguy hiểm thay, những người này thường rất thích "giảng dạy đạo đức". Tại sao vậy? Bởi vì lời nói đạo đức là lớp phấn son rẻ tiền nhất nhưng lại hiệu quả nhất để che đi khuôn mặt nhem nhuốc của tâm hồn. Khi một người thiếu hụt điều gì, họ thường có xu hướng nói nhiều về điều đó để khỏa lấp. Kẻ thiếu trung thực hay thề thốt, kẻ thiếu chung thủy hay nói chuyện ngôn tình, và kẻ sống thất đức lại hay thích dạy người khác cách làm người tử tế. Việc giảng dạy đạo đức trở thành một tấm khiên chắn, một bệ phóng để họ nâng cao cái tôi đầy mặc cảm của mình lên, hòng tìm kiếm sự ngưỡng mộ và che giấu đi cái bản chất "củ cải" tầm thường bên trong.

Hãy nhìn vào những "nhà đạo đức học" trên mạng xã hội hay trong các cuộc trà dư tửu hậu. Họ nói về sự cho đi trong khi tay nắm chặt từng đồng bạc lẻ; họ nói về sự bao dung trong khi lòng dạ hẹp hòi ghen ghét từng chút thành công của người khác; họ nói về luật nhân quả báo ứng nhưng lại ngấm ngầm hãm hại đồng nghiệp sau lưng. Những lời lẽ ấy, dù có được trau chuốt bằng những ngôn từ hoa mỹ nhất, trích dẫn từ những bậc vĩ nhân cao siêu nhất, thì khi thốt ra từ một cái miệng thiếu chân thành, nó vẫn chỉ là những âm thanh chát chúa, vô hồn. Người xưa có câu: "Hữu xạ tự nhiên hương". Một cây nhân sâm không cần phải hét lên "Tôi là sâm đây, tôi quý lắm đây!", hương thơm và giá trị của nó tự khắc người đời sẽ biết và trân trọng. Còn củ cải, dù có được bọc trong giấy gấm, đặt trong hộp nhung, hét lên mình là sâm, thì khi cắn vào, vị hăng nồng và nhạt nhẽo sẽ tố cáo tất cả. Sống không có tâm mà đi giảng đạo đức, cũng giống như việc một kẻ mù đi bán đèn, hay một kẻ điếc đi dạy nhạc. Đó là một sự xúc phạm đối với người nghe và là một sự báng bổ đối với những giá trị đạo đức thiêng liêng.

Hệ lụy của việc "thân củ cải hồn nhân sâm" này không chỉ dừng lại ở sự lố bịch cá nhân, mà nó còn gieo rắc một loại độc dược vào xã hội: đó là sự hoài nghi và chủ nghĩa hư vô. Khi người ta nghe quá nhiều lời hay ý đẹp từ những kẻ sống tệ bạc, dần dần công chúng sẽ mất niềm tin vào chính những điều tốt đẹp. Họ sẽ bắt đầu nghi ngờ: "Liệu đằng sau những lời tử tế kia có phải là một âm mưu?", "Liệu người đang làm từ thiện kia có phải đang đánh bóng tên tuổi?". Sự giả tạo của một vài "củ cải" làm vấy bẩn danh tiếng của cả một rừng "nhân sâm" thật sự. Nó làm cho những người tử tế chân chính trở nên e ngại khi muốn cất lên tiếng nói, và làm cho những giá trị đạo đức chuẩn mực bị tầm thường hóa thành những câu slogan sáo rỗng trên miệng lưỡi thế gian. Đáng sợ hơn, lối sống này tạo ra một thế hệ "copy-paste" về nhân cách. Người ta lười biếng tu dưỡng nội tâm – vốn là một quá trình đau đớn như nhân sâm chịu lạnh – mà chỉ thích học thuộc lòng những câu danh ngôn để trang trí cho "mặt tiền" của mình. Xã hội sẽ ra sao nếu tràn ngập những con người nói như rồng leo, làm như mèo mửa, những con người có bề ngoài bóng loáng của thánh nhân nhưng bên trong lở loét những toan tính tiểu nhân? 

Vấn đề cốt lõi nằm ở sự thiếu hụt của sự "tỉnh thức" và sự thừa mứa của "cái tôi". Củ cải tưởng mình là nhân sâm vì nó không biết mình là ai, hoặc nó không chấp nhận được sự thật mình chỉ là một loại rau củ bình thường. Nó khao khát sự tôn sùng mà chỉ nhân sâm mới có được. Nhưng quy luật của tạo hóa rất công bằng và tàn nhẫn: Anh không thể cho cái mà anh không có. Anh không thể dạy người khác về sự bình an khi tâm anh đang dậy sóng tham sân si; anh không thể dạy người khác về sự hào sảng khi anh vẫn còn đo lọ nước mắm đếm củ dưa hành. Đạo đức không phải là một bộ môn lý thuyết có thể học thuộc lòng rồi trả bài; đạo đức là sự lan tỏa của năng lượng sống. Một người có tâm, sự hiện diện của họ thôi cũng đủ là một bài học không lời. Ánh mắt họ nhìn, cách họ lắng nghe, sự điềm tĩnh của họ trước sóng gió, đó chính là bài giảng hùng hồn nhất. Ngược lại, kẻ không có tâm, càng nói nhiều càng lộ ra sự rỗng tuếch. Lời nói của họ như gió thoảng qua tai, không có sức nặng, không có khả năng neo đậu vào lòng người, thậm chí còn gây ra phản cảm, như tiếng móng tay cào lên bảng đen.

Sự ngộ nhận này còn xuất phát từ việc đánh tráo khái niệm giữa "danh tiếng" và "uy tín", giữa "thành công" và "thành nhân". Trong xã hội hiện đại, người ta dễ dàng tung hô một kẻ giàu có, một người có quyền lực hay một KOL (người có sức ảnh hưởng) là những chuẩn mực của sự thành công, và mặc nhiên cho rằng lời nói của họ là chân lý. Chính sự tung hô mù quáng này đã tiếp thêm nhiên liệu cho ảo tưởng của những "củ cải". Họ nghĩ rằng vì mình có tiền, có quyền, có người theo dõi (followers), nên mình có tư cách dạy dỗ thiên hạ về cách sống. Nhưng tiền bạc có thể mua được vị trí ngồi hàng đầu, chứ không mua được sự kính trọng phát xuất từ tâm khảm; quyền lực có thể bắt người ta cúi đầu, chứ không bắt người ta phục tâm. Nhân sâm quý vì dược tính cứu người, không phải vì nó được trồng trong chậu vàng. Một người sống có tâm, dù ở địa vị thấp kém, làm những công việc tay chân lam lũ, nhưng sự trung thực và lòng nhân ái của họ vẫn tỏa sáng lấp lánh như viên ngọc trong đá, và lời khuyên mộc mạc của họ có giá trị hơn ngàn vạn lời hoa mỹ của kẻ ngụy quân tử.

Vậy nên, lời cảnh tỉnh "Sống không có tâm thì đừng giảng dạy đạo đức" không phải là một lời mỉa mai cay nghiệt, mà là một lời khuyên chân thành để cứu rỗi chính những tâm hồn đang lạc lối trong mê cung của sự giả tạo. Đừng cố gắng làm nhân sâm khi bản chất mình chưa đủ độ chín. Làm một củ cải tươi ngon, ngọt lành, làm tròn bổn phận của một loại rau củ bình thường, mang lại giá trị dinh dưỡng giản đơn cho đời, còn đáng quý và đáng trọng hơn gấp vạn lần việc đóng vai một củ sâm giả để rồi bị vứt vào sọt rác. Sự trung thực với chính mình là bước đầu tiên của đạo đức. Nếu biết mình còn nhiều sân si, hãy im lặng mà tu sửa. Nếu biết mình chưa đủ trải nghiệm, hãy khiêm tốn mà lắng nghe. Đừng vội vã khoác lên mình chiếc áo thầy đời khi vết thương của chính mình còn chưa lành miệng. Sự im lặng của một người biết mình là ai còn có sức vang vọng hơn tiếng ồn ào của kẻ thùng rỗng kêu to.

Cuộc đời này là một trường học lớn, và không ai trong chúng ta là hoàn hảo. Ai cũng có những phần "củ cải" tầm thường và ai cũng khao khát vươn tới phần "nhân sâm" cao quý. Nhưng con đường từ củ cải hóa thành sâm (theo nghĩa ẩn dụ của sự chuyển hóa tâm thức) không phải là con đường của sự tô vẽ bề ngoài, mà là con đường của sự lột xác đau đớn bên trong. Đó là quá trình gọt giũa bản ngã, bào mòn đi sự ích kỷ, tham lam, đố kỵ, để lộ ra cái lõi thiện lương nguyên bản. Chỉ khi nào chúng ta sống thật với lương tâm, khi nào lời nói của chúng ta là kết quả của những gì chúng ta đã thực sự trải nghiệm, đã đổ mồ hôi và nước mắt để đánh đổi, khi đó, lời nói ấy mới trở thành "đạo lý" đích thực. Còn khi chưa đạt đến cảnh giới đó, hãy cứ sống tử tế, chân thành, làm việc tốt trong thầm lặng. Đừng biến mình thành trò cười cho thiên hạ khi cố nhón chân cho cao hơn người khác, bởi vì cái bóng của sự giả tạo dù có dài đến đâu, thì khi mặt trời chân lý đứng bóng, nó cũng sẽ thu về dưới chân mà thôi.

Tóm lại, xã hội không cần thêm những diễn giả đạo đức online, không cần thêm những thánh nhân bàn phím. Xã hội cần những con người sống thật. Sống có tâm là một hành trình tu dưỡng cả đời, không phải là một kịch bản diễn xuất trong vài phút. Hãy để cho cuộc đời của bạn là một thông điệp, chứ đừng để thông điệp của bạn chỉ là những dòng chữ vô hồn. Nếu bạn là củ cải, hãy là một củ cải sạch, ngon và có ích. Nếu bạn may mắn có tố chất của nhân sâm, hãy ẩn mình và tích tụ tinh hoa để cứu đời vào lúc cần thiết nhất. Đừng bao giờ quên rằng: Đạo đức không nằm ở trên môi, đạo đức nằm ở trong tim và trên đôi tay lấm lem bùn đất của sự hành động. Đừng để cái miệng đi chơi quá xa so với đôi chân, và đừng để cái tôi to hơn cái tâm. Bởi suy cho cùng, giá trị của một con người không được đo bằng những gì họ nói, mà được đo bằng sức nặng của sự thật mà họ mang trong lòng. Cái kim trong bọc lâu ngày cũng lòi ra, và bản chất củ cải hay nhân sâm, thời gian sẽ là vị quan tòa công minh nhất phán xét tất cả. Hãy sống sao cho khi lớp màn nhung của cuộc đời khép lại, ta không phải cúi đầu hổ thẹn vì đã diễn một vai quá sức, mà có thể mỉm cười thanh thản vì đã sống trọn vẹn là chính mình – một bản thể chân thật, dù bé nhỏ nhưng đầy tự trọng.

Lm. Anmai, CSsR