Chúng ta thường khuyên người khác rất dễ: buông bỏ tham, sân, si để đời bớt khổ. Lời khuyên ấy nghe hiền lành, đúng đắn và hợp đạo lý. Nó tròn trịa, nhẹ nhàng, và có thể nói ra bất cứ lúc nào. Nhưng chỉ khi thật sự va chạm với đời sống thường ngày, ta mới hiểu một điều rất thật: nói thì dễ, còn sống được như vậy lại là một hành trình vô cùng gian nan.

Bởi khi mọi thứ chỉ nằm ở lời nói, cái tôi vẫn còn yên ổn. Nó chưa bị đụng chạm, chưa bị thử thách. Nhưng khi quyền lợi bị ảnh hưởng, khi tự ái bị tổn thương, khi ta cảm thấy mình bị đối xử không công bằng, bản ngã phàm phu lập tức trỗi dậy. Ta biết mình nên im lặng, nhưng trong lòng lại sôi lên. Ta hiểu mình nên nhường nhịn, nhưng cảm giác ấm ức vẫn không chịu buông. Ta thuộc rất nhiều lời dạy hay, nhưng đúng lúc cần hiền nhất, ta lại không đủ bình tĩnh để hiền.

Thực hành buông bỏ không diễn ra trong những giờ phút yên ổn, mà xảy ra đúng vào lúc ta bị tổn thương nhất. Khi bị hiểu lầm. Khi bị đối xử tệ. Khi ta tin rằng mình đúng, nhưng không ai chịu hiểu. Chính trong những khoảnh khắc ấy, tham – sân – si không còn là khái niệm trừu tượng, mà trở thành những cảm xúc rất thật, rất sống động trong lòng. Và cũng chính lúc đó, ta mới thấy rõ mình đang ở đâu trên con đường tu tập.

Người xưa nói con người khi sinh ra vốn mang sự thiện lành tự nhiên: biết xấu hổ trước điều sai, biết ngại làm đau người khác. Nhưng đời sống với vô vàn va vấp, cám dỗ và hơn thua đã dần bào mòn sự trong trẻo ấy. Giữa cái lợi, cái hơn, cái khôn lanh đầy ma lực, không phải ai cũng đủ tỉnh táo để đứng vững. Không phải vì ta muốn xấu đi, mà vì ta mệt mỏi, yếu lòng và dần quen với việc thỏa hiệp.

Sai lầm hiếm khi bắt đầu bằng ý định xấu. Thường chỉ là một phút yếu lòng. Một lần tự cho phép mình bước lệch. Ta biết là không đúng, nhưng lại tự nhủ: chỉ một lần thôi. Rồi từ một lần, những lần sau trở nên dễ hơn. Từ một bước trượt chân, ta quen với việc đi lệch đường. Sai lầm không đến ồn ào, nó đến rất lặng, lặng đến mức ta không kịp nhận ra mình đang trôi xa khỏi điều mình từng tin là đúng.

Ban đầu là một lời nói không thật. Sau đó là một hành động có lợi cho mình nhưng làm tổn thương người khác. Rồi dần dần, ta học cách biện minh, học cách hợp thức hóa cái sai. Khi một điều lặp lại đủ nhiều, nó không còn khiến ta day dứt nữa, mà trở thành thói quen. Và chính những thói quen ấy âm thầm ăn mòn nhân cách, làm phẩm giá con người sứt mẻ từng chút một, rất chậm nhưng rất sâu.

Bản ngã phàm phu thật ra không xấu, nó chỉ sợ. Sợ thua thiệt, sợ bị xem thường, sợ mình không được công nhận. Vì sợ nên nó phản kháng. Vì sợ nên nó không chịu buông. Và cũng vì thế, tu tập chưa bao giờ là chuyện dễ dàng. Tu không phải là trở thành một con người khác hoàn hảo hơn, mà là từng chút một học cách nhìn thẳng vào chính mình, nhận ra mình đang bị điều gì dẫn dắt.

Có lẽ, tu không nằm ở chỗ ta nói được bao nhiêu lời đạo lý hay ho, mà nằm ở khoảnh khắc ta biết dừng lại trước khi làm tổn thương ai đó. Không phải là khi ta không còn sân giận, mà là khi ta nhận ra mình đang sân giận và không để nó kéo mình đi quá xa. Chỉ cần một chút tỉnh thức như vậy thôi, đã là một bước rất dài trên con đường buông bỏ.

Vì thế, nếu có lúc ta thấy mình vẫn còn giận, còn hơn thua, còn chưa sống được như những điều mình từng khuyên người khác, cũng đừng vội trách mình. Chúng ta đều là những người đang học. Và chỉ cần ta còn nhận ra điều sai, còn biết xấu hổ trước cái xấu, còn mong mình hiền hơn ngày hôm qua, thì con đường ấy vẫn đang mở ra — chậm rãi, nhưng bền bỉ.

Buông bỏ, suy cho cùng, không phải là bỏ hết mọi cảm xúc, mà là học cách không để bản ngã cầm tay lái. Đó có lẽ là bài học khó nhất, nhưng cũng là bài học nhân hậu nhất mà đời sống dành cho con người.

 

Lm. Anmai, CSsR